(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.91. अध्यायः 091
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति उचथ्यमान्धातृसंवादानुवादः॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

उचथ्य उवाच। 12-91-0x(5579)(68337)
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः॥ 12-91-1(68338)
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम्।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः॥ 12-91-2(68339)
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः॥ 12-91-3(68340)
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु॥ 12-91-4(68341)
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम्।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः॥ 12-91-5(68342)
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते॥ 12-91-6(68343)
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति॥ 12-91-7(68344)
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति॥ 12-91-8(68345)
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः॥ 12-91-9(68346)
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति॥ 12-91-10(68347)
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः॥ 12-91-11(68348)
[दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्॥ 12-91-12(68349)
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव॥] 12-91-13(68350)
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः॥ 12-91-14(68351)
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान्।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्॥ 12-91-15(68352)
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद॥ 12-91-16(68353)
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम्।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते॥ 12-91-17(68354)
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्॥ 12-91-18(68355)
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम्।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम्॥ 12-91-19(68356)
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम्।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां॥ 12-91-20(68357)
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब॥ 12-91-21(68358)
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः॥ 12-91-22(68359)
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः॥ 12-91-23(68360)
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत्॥ 12-91-24(68361)
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत्॥ 12-91-25(68362)
महान्वृक्षो जायते वर्धते च
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति॥ 12-91-26(68363)
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च॥ 12-91-27(68364)
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य॥ 12-91-28(68365)
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय॥ 12-91-29(68366)
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम्।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥ 12-91-30(68367)
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-31(68368)
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-32(68369)
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान्।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-33(68370)
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-34(68371)
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-35(68372)
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-36(68373)
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-37(68374)
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-38(68375)
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-39(68376)
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-40(68377)
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम्॥ 12-91-41(68378)
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः॥ 12-91-42(68379)
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते॥ 12-91-43(68380)
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः॥ 12-91-44(68381)
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ॥ 12-91-45(68382)
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम्।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा॥ 12-91-46(68383)
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक्।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा॥ 12-91-47(68384)
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम्।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम्॥ 12-91-48(68385)
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम्।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा॥ 12-91-49(68386)
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि॥ 12-91-50(68387)
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम्।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति॥ 12-91-51(68388)
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत्।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते॥ 12-91-52(68389)
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्॥ 12-91-53(68390)
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत्।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः॥ 12-91-54(68391)
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्॥ 12-91-55(68392)
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय॥ 12-91-56(68393)
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम्।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ॥ 12-91-57(68394)
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः॥ 12-91-58(68395)
भीष्म उवाच। 12-91-59x(5580)
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम्॥ 12-91-59(68396)
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि॥ ॥ 12-91-60(68397)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः॥ 91॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-91-3 द्विजादीनां मध्ये यः कश्चिन्छूद्रो वा नानाकर्मस्ववस्थितः स्वकर्मच्युतो मूढः एवं रजकतुल्य इत्यर्थः॥ 12-91-8 अग्नित्रेता वह्नित्रयम्॥ 12-91-12 अबलस्य पालनान्महत्पुण्यमपालनाच्च महत्पापमित्यर्थः। 12-91-13 भूतं दुर्बलं संभजतेऽन्नादिना सेवते। तदन्वयाः दातृसंबन्धिनः॥ 12-91-21 यदि आत्मनि फलं पाप न फलति तर्हि पुत्रादिषु फलति नतु सद्यः फलतीत्यर्थः॥ 12-91-22 मोहाद्दैवकृत इति ड. थ. पाठः॥ 12-91-25 नयेत् अपहरेत्॥ 12-91-27 महानिति दृष्टान्तमुक्त्वा दार्ष्टान्तिकमाह यदेति। यदा धर्मं चरति तदा राजा वर्धत इति भावः। दुष्कृतं चापयातीत्यर्थः। राजपुत्रं ब्रुवाणा इति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-91-28 यदा राज्रा शास्ति नरानशिष्टांस्तदा राज्यं वर्धते भूमिपस्येति झ. पाठः॥ 12-91-31 नामात्यानवमन्यत इति झ. पाठः॥ 12-91-33 संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्यदि पार्थिव। दुर्बलानां बलं चैवेति ट. ड.छ. पाठः॥ 12-91-36 सारणिकान् प्रसारिणीप्रधानान्वणिजः॥ 12-91-42 धार्मिकाणं परमेश्वरोऽनुग्राहकः। प्राणान् इन्द्रियाणि संयच्छन्भवेत्। अनियच्छंस्तु पावकः स्वाश्रयदाही भवतीत्यर्थः॥ 12-91-50 अमिरूपैरमात्यैः सहेति शेषः॥ 12-91-54 प्रमादिथाः प्रमाद्येषाः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.